DOĞU - Batı arasında bir geçiş güzergâhı olan Ortadoğu, tarih boyu hep stratejik bir öneme sahip oldu. Üstelik 1869 yılında Süveyş Kanalı’nın açılmasıyla, Doğu ile Batı’yı birbirine bağlayan ticarî yolların yüzde 53 gibi önemli oranda kısalması, bölgeyi dünyanın en stratejik merkezi haline getirdi. Buna bir de bölgede yüksek petrol rezervinin bulunması eklenince, sömürgeci devletlerin iştahı hepten kabardı.
Bölgeye sahip olma kavgasının faturası ağır oldu. İnsanlık tarihinin en çok can ve mal kaybına sebep olan Birinci Dünya Savaşı’nın başlıca nedeni, bölgeye hâkim olma mücadelesiydi.
Doç. Dr. Dündar Kılıç; Abbasî Devleti’nden Hakkâri Beyliği’ne İrisân Beyleri adlı kitabında, Kürtçülük hareketinin bu süreçte nasıl ortaya çıktığını tafsilatlı biçimde incelemektedir.
Tarih ve Düşünce dergisi, bu kitaptan önemli ayrıntılara yer verdiği ve kapak konusu yaptığı (Nisan 2006) sayısında, Kürtçülük hareketini başlatanlar Kürt değildi... başlığıyla konuyu okuyucularına duyurmuş. Dergide yer verilen bilgilerden bazıları ana hatlarıyla şöyle...
Misyonerlerin etkisi...
BATILI devletlerin bu bölgedeki dindaşlarına sahip çıkma bahanesiyle giriştikleri faaliyetler, bölgede fitnenin kapısını açan en önemli etken olmuş. Batılı ülkelerin, özellikle Amerikan ve İngiliz misyonerlerinin casusluk faaliyetleri Kürtler’le bölgedeki diğer unsurları birbirine düşman hale getirmiş.
Kürt beyleri olarak adlandırılan fakat Kürt olmayan bölgedeki beylerin, Hıristiyanlar’a karşı ittifakla büyüyen Kürt hareketlerinde önemli payı olmuş.
İkiyüzlü politika...
OSMANLI Devleti’nin XIX. Yüzyıl başlarında Mısır’daki Mehmed Ali Paşa gailesiyle uğraşırken içine düştüğü güç durum, Ortadoğu’daki siyasî egemenliğini de önemli ölçüde sarsmış. Bu dönemde bölgedeki Kürt gruplar da ortak hareket etme zemini aramaya başlamışlar. Cizre Beyi Bedirhan Bey bu işe vaziyet etmiş. İsyanlar başlamış.
Batılı ülkeler bir yandan bölgedeki etnik yapıyı el altından kışkırtırken, öbür yandan Osmanlı coğrafyası içindeki Kürt- Nasturî çatışması sebebiyle Osmanlı Devleti’ni sıkıştırmaktan da geri kalmamışlar. Osmanlı Devleti bölgedeki isyanın bastırılması için Müşir Osman Paşa komutasındaki orduyu bölgeye göndermiş. Bedirhan Bey teslim olmak zorunda kalmış. Buna rağmen yine de Osmanlı’dan hürmet ve ikram görmüş. Avanesiyle birlikte İstanbul’a gönderilmiş. Paşalığa terfi ettirilen Bedirhân Bey, Girit’e sürgün edilmiş. Sekiz yıl sonra önce İstanbul’a, ardından da ömrünün son günlerini geçirdiği Şam’a gitmiş.
Bedirhan Bey kimdir?
ABBASİ Hânedânı’na mensup olan Melik İmâdüddin Hakkâri’yi merkez yapmakla kalmamış, yakın bölgelere de oğullarını bey olarak atamış. Küçük oğlu Melik Halil, bugün Kuzey Irak bölgesinde bulunan İmadiye’nin emiri olmuş. Behâeddin ismindeki oğlundan dolayı soyundan gelenlere “Behdinân Behad-dinân” denilmiş. Bu kol, dörtyüz yıl kadar bu bölgede beyliğe devam etmiş. Nitekim Türkiye sınırındaki bu bölge bugün bile Behdinan bölgesi olarak geçmektedir. Bu tarihi ismin Abbâsî Hânedânı mensuplarından geldiği ise bilinmemektedir.
Bedirhan Bey, Bitlis Emiri Şerefhan’ın torunlarından olması hasebiyle İrisân (Hakkâri) Beyleri’nin amcazâdesidir ve Kürt değildir. Abbâsî Hânedânından olması nedeniyle de Arap’tır.
Bedirhan Bey’in vefatından sonra büyük oğlu Şamil Paşa, ailesinin sürgün edilmesini hazmedemeyerek, devlete karşı sinsi bir teşkilât kurmaya yönelmiş. İşte bu girişim, siyasi anlamda Kürtçülüğün başlangıcı olmuş. Fakat bu harekete bütün şark illerinde sadece dört beş aile destek vermiş. Bölgedeki Kürt grupların büyük bölümü bunun dışında kalmış.
Sözün kısası, tarihin gördüğü en muhteşem devlerden biri olan Osmanlı Devleti’nin nasıl parçalandığını anlamadan, günümüze kadar uzanan fitne girişimlerinin ayrıntısına muttali olmak zordur. Konuya ilgi duyanların adı geçen kitaba ve dergiye göz atmalarını tavsiye ederim.